Son yıllarda kullanımı güncel hale gelen ve fakat gerek yapısı ve tesis şekli hakkında gerekli bilgiye sahip olunması önemsenmeden tesislere rasgele yerlere takılan ve fonksiyonuna veya işletme şekline uygun olmayan tarzda tesis edilmesi nedeniyle ya sürekli veya fasılalalı olarak sık sık açma yapması sonucunda sökülen , aynı zamanda farklı yapıda ve koruma mantığına sahip kaçak akım koruma cihazlarıi le birbirine karıştırılan ve hatta bu isimle anılan , gerek insan hayatını tehlikeli elektrik şoklarına karşı koruma  gerekse tesiste oluşabilecek izolasyon hatalarını önceden tesbit ederek , izolasyon hatalarından  kaynaklanan yangınları önleme amacıyla kullanılması gereken çok önemli bir koruma cihazıdır.

1. RCD Cihazının yapısı

Şekil 1 RCD cihazının yapısı

2. RCD Cihazlarının Çalışma Prensipleri

RCD elektromanyetik prensiplere göre çalışan koruma cihazıdır.Bu tip koruma cihazında RCD içinden geçen akımları taşıyan ve korunan devreye ait aktif yani faz ve nötr iletkenlerinde meydana gelen manyetik alanı algılayan toroidal transformator kullanılır. Söz konusu akımların yönü ve büyüklüğü göz önüne alınarak vektör toplamları (residuel akımlar yani artık akımlar olarak bilinir) normal işletme şartlarında yani hatasız devrelerde efektif olarak sıfırdır. Anormal şartlar halinde yani bir izolasyon hatası meydana geldiğinde ;dengesiz akımların meydana getirdiği rezidüel manyetik alan cihazın açtırma bobinine  rezidüel akım gönderir ve bu akım daimi mıknatısın çekme etkisini ortadan kaldırır ,yayın çekme kuvvetini dengeleyen çekme etkısi ortadan kalktığından yay kuvveti vasıtasıyla klape açılarak  RCD ile korunan devrenin açılması sağlanır.

Normal ve Anormal işletme şartları altındaki akım akışı, manyetik alanlar ve rezidüel akım arasındakı bağlantılar aşağıdaki şekillerle açıklanmaktadır.



Şekil 2.  Normal şartlar altındaki cihazda akım ve mağnetik alan

(MF=MN  )  ve Rezidüel magnetik alan sıfırdır.



Şekil 3. Anormal şartlar altındaki yani  cihazda meydana gelen hatadan dolayı Akım ve magnetik alanlardaki değişme (MF= MN) olup ve rezidüel magnetik alan sıfırdan farklıdır.

Şekillerde gösterilen semboller

MF  Faz iletkeninde meydana gelen manyetik alan
MN Nötr  iletkeninde meydana gelen manyetik alan.
IF Faz iletkeninden akan akım
IN Nötr iletkenden akan akım
IE1  Topraklama iletkeninden akan akım
IE2  İnsan vücudu üzerinden köprülenen hata akımı

Açıklanması gereken bir durumda Rezidüel akım koruma sistemleriyle , kaçak akım koruma sistemlerinin  bu ikisi tamamen ayrı koruma mantığına  ve açtırma mekanizmalarına haiz olmalarına rağmen birbirleriyle karıştırılmasıdır.

Bu anlam karmaşası sebebiyle bir açma meydana geldiğinde RCD cihazının koruduğu devrede meydana gelen hatanın nedeni genellikle tesbit edilememekte veya RCD cihazı yapısı ve koruma mantığının gerektirdiği uygun şartlarda tesis edilemediğinden tesiste bir izolasyon hatası oluşmadığı halde cihaz ya sürekli açma yapmakta veya sebebi anlaşılamayan  zaman zaman ortaya çıkan fasılalı açmalar meydana gelmekte ve sonuçta cihazın kullanımı iptal edilmektedir.

Piyasada Rezidüel akım koruma cihazı; kaçak akım koruma anahtarı olarak anılmaktadır.

Bu iki sistem arasındaki farklar aşağıda belirtildiği gibidir.

1. Rezidüel akım koruma cihazı faz iletkenlerinin içinden geçtiği akımları algılamak amacıyla yerleştirilen bir adet  akım transformatorundan meydana gelir,Şekil 1,2.

Toprak kaçak koruma sistemleri ise korunacak sistemin girişine ve çıkışına konulan ; fonksiyonu cihaza giren ve çıkan akımların farkını algılayan  akım transformatorlarıyla çalışır. Şekil 3.

Yani  Rezidüel akım korumasında korunacak cihazın sadece giriş tarafındaki akım tranformatoru ile cihazın çalışması  sağlanır, Toprak kaçak koruma sisteminde korunacak cihazın hem girişine ve hemde çıkışına akım transformatorları yerleştirilir.


Şekil 4 Kaçak akım koruması

2. Rezidüel akım koruma cihazı bu cihazın toroidal akım transformatorlarının içinden geçen faz ve nötr iletkenlerdeki akımların ,arıza halinde vektörel toplamlarının sıfır olmamasından dolayı ortaya çıkan rezidüel akımın açtırma mekanizmasını harekete geçirmek suretiyle arızalı devreyi açtırma esasına dayanan sistemdir . Bakınız Şekil 5.


Şekil 5 RCD cihazına ait vektör diyagramları

Toprak kaçak koruma ise bir izolasyon hatası meydana geldiğinde  korunan cihazın giriş ve çıkışındaki akımlar arasındaki farkı algılayarak açma yaptıran diferansiel akım prensibine göre çalışan  bir sistemdir.

3. Rezidüel akım koruma sistemi  öncelikli amacı insan hayatını korumaktır  , Alçak gerilim sistemlerinde ev ,büro ve iş yerlerindeki dağıtım panolarındaki priz çıkışlarına yerleştirilir. RCD nin koruduğu devrede cihaz bir izolasyon hatası meydana geldiğinde hata akımının açma eşik değerine ulaşmasıyla ani olarak çalışır.

Toprak kaçak koruma sisteminin öncelikli amacı izolasyon hatası olan cihazın tamamen tahrip olmasını engellemektir.

Şebekede seçiciliği sağlama amacıyla  ve geçici olaylardaki akımlar göz önüne alınarak zaman gecikmeki çalıştırılabilir. Halbuki RCD cihazı insan hayatı için tehlike oluşturacak şekilde gerilimlerin meydana gelmesiyle hangi şartlar olursa olsun ani olarak devreyi keser.

RCD  Şekil 5 de görüleceği üzere cihazı toroidal akım transformatoru , daimi mıknatıs ve bu mıknatıs tarafından çekili tutulan klape , hata meydana geldiğinde endüklenen akım vasıtasıyla daimi mıknatısın çekme kuvveti ortadan kaldırıldığında klapeyi açtıran yay ve bu açmayı kuvvetlendirerek cihazın kontaklarını açtıran mekanik amplifikatörden meydana gelir.

3. RCD tarafından Korumanın Sağlanması

RCD cihazları önceden imalatcı firma tarafından  tesbit edilen ve açma akım eşik değeri 30 mA ile 500 mA  arasında değişen ve sistemin bir bölümünde  veya cihazlarda izolasyon hatası meydana geldiğinde  rezidüel akımın  cihazın belirlenen açma eşik değerine ulaştığında arızalı bölümü veya cihazı besleme kaynağından ayırır. Devreden ayırma olayı ani olarak genellikle 20 msn ile 50 msn arasında yani 50 Hz lik sistemde 1 ila 2.5 peryotluk süre arasında gerçekleşir.

RCD cihazından beklenen özellik yüksek hassasiyet ve hızlı ayırmadır yani bir toprak hatası ortaya çıktığında herhangi bir yaralanma veya tahribat olmadan devrenin kesilmesidir.

RCD cihazlarının kullanımında  3 fayda göz önüne alınır.

Personel emniyeti
Elektrik ekipmanlarının emniyeti
Mal (İzolasyon hatalarından kaynaklanan yangın) emniyetidir.

4. RCD Cihazının Koruma Yapmadığı Durumlar.

- RCD cihazının bağlantı yerinin üst tarafında  yani giriş tarafına kadar olan kısmında bir toprak hatası veya temas halinde koruma yapmazlar.
- RCD cihazının çıkışında bir insan tarafından hem faz hemde nötre aynı anda temas edilirse ve bu durumda RCD cihazından  dengeli akım geçeceğinden koruıma yapmaz
- RCD cihazları yüksek değerdeki kısa devre akımlarına ve yüksek değerde aşırı akım hatalarına karşı koruma yapan sigortalar ve kesicilerin yerine kullanılamazlar.
- RCD cihazları  düşük akım değerindeki izolasyon-toprak hatalarına karşı koruma yapar. Tesis korumasının tamamlanması için her iki tipte koruma cihazının kullanılması şarttır. Zira yüksek akım değerlerinde sigorta ve kesici akımı yarı peryotta hat akımı açma veya kesme değerine eriştiğinde devre kesilir, RCD cihazında ise açtırma sisteminin bir elemenı olan daimi mıknatısın satüre olabilmesi için en az iki peryodun tamamlanması gerekir. Bunun açıklaması ise; sigorta ve kesicilerin kesme sistemi akımın tepe değerine göre , RCD cihazının açma sistemi ise akımın efektif değerine göre çalışır. Yüksek değerlerde kısa devre akımın RCD üzerinden geçmesi halinde cihaz tahrip olabilir veya yüksek akım sebebiyle cihazın toroidal akım transformatoru doyuma ulaşabilir ve sekonderinden akım çıkışı olmayabilir ve sonuçta RCD koruma yapamayabilir Bu sebeble devrede aşırı akım ve aşırı yüke karşı koruma cihazları mutlaka RCD ile birlikte tesis edilmelidir.

5. Tesis Tertipleri

RCD nin güvenilir olarak çalışması  kullanım tipinin , yerinin ve akım değerinin doğru olarak seçilmesine  bağlıdır.

Seçim esnasında 3 kriter göz önüne alınmalıdır.

• Koruma seviyesi
• Seçicilik
• Maliyet
  
  Şekil 6. Tertip 1

TERTİP 1 de RCD cihazı buz dolabı ve mikrodalga fırına ait  priz devreleri hariç güç-priz devrelerinin hepsinde kullanılır. Bu tertipde diğer çıkışlara RCD cihazı konulmadığından sistemin tamamı için insan hayatı koruması orta , izolasyon hatasından kaynaklanan yangına karşı koruma düşük,seçicilik orta seviyede ve tesis maliyeti ise ucuzdur.

Tertip 1 in hem tesis kolaylığı hemde maliyet açısından eski ve mevcut tesislerde uygulanması tavsiye edilir.




Şekil 7. Tertip 2

Tertip 2 de  RCD cihazı  buz dolabı ve mikro dalga fırına ait ait  priz devreleri hariç güç-priz devrelerinin hepsinde kullanılır.

Bu tertipde  sistemin tamamı için insan hayatı koruması orta , izolasyon hatasından kaynaklanan yangına karşı koruma düşük,seçicilik yüksek seviyede ve tesis maliyeti ise tertip1 e göre biraz pahalıdır.

Tertip 2 in hem tesis kolaylığı hemde maliyet açısından eski ve mevcut tesislerde uygulanması tavsiye edilir.



Şekil 8. Tertip 3

Tertip 3  sistemin tamamı için insan hayatı koruması orta , izolasyon hatasından kaynaklanan yangına karşı koruma yüksek,seçicilik yüksek seviyede ve tesis maliyeti ise  pahalıdır.

Yeni yapılan tesisler için ideal bir tertiptir ve üzerinde gecikmeli açtırma düzeni bulunmayan RCD cihazları için uygundur.

Bu tertipde izolasyon hatasından kaynaklanan yangın tehlikesine karşı devrelerin hepsi koruma altındadır. Tertip 3 de priz devreleri için 30 mA  açma eşik değerinde  ve diğer devreler için 300 mA açma eşik değerinde  RCD cihazları kullanılır.

Meydana gelebilecek 3.harmonik akımlarından dolayı gereksiz açmaları önlemek için
300 mA RCD cihazı 3.harmonik filtre elemanına sahip olmalıdır.



Şekil 9. Tertip 4

Tertip 4 de insan hayatı koruması orta , izolasyon hatasından kaynaklanan yangına karşı koruma yüksek,seçicilik yüksek seviyede ve tesis maliyeti ise  pahalıdır.

Yeni yapılan tesisler için ideal bir tertiptir ve üzerinde gecikmeki açtırma düzeni bulunmayan RCD cihazları için uygundur.

Bu tertipde izolasyon hatasından kaynaklanan yangın tehlikesine karşı devrelerin hepsi koruma altındadır. Tertip 4. de priz devreleri için 30 mA  açma eşik değerinde  ve diğer devreler için 300 mA açma eşik değerinde RCD cihazları kullanılır.

Giriş tarfında  bulunan 300 mA açma eşik değerindeki ana RCD cihazı seçiciliğin sağlanması için gecikmeli tip olmalıdır.

Meydana gelebilecek 3.harmonik akımlarından dolayı gereksiz açmaları önlemek için 300 mA RCD cihazı ayrıca 3.harmonik filtre elemanına sahip olmalıdır.

6. RCD tesisinde meydana gelen problemlerin ortak sebebleri

6.1 1.Hatalı Nötr Bağlantıları

Ortak hatalarından birisi priz girişine faz bağlantısı RCD cihazının girişinden yapılmışken RCD den çıkan nötr hattına söz konusu prizin nötrünün bağlanmasıdır. RCD cihazı mükemmel olarak denetler fakat su ısıtıcısının anahtarı kapandığında yükün tamamı dengesiz olarak nötr kutubunda görülür ve RCD açar.

6.2. Çapraz Bağlı Nötr  ve Faz Hatları

Esas olan  RCD tarafından korunan devrenin yük akımları ve RCD üzerinden dönen akımların arızasız durumda dengede olmasıdır. Nötr hatlarındaki bağlantı hatalarından dolayı eğer RCD den geçen  aynı nötr tarafından, korunmamış cihaza  bağlanır ve söz konusu cihazın faz beslemesi de RCD üzerinden alınmamışsa cihazda arzu edilmeyen açmalar meydana gelir.

Diğer bir hatalı bağlantı şeklide RCD cihazından geçen nötrün cihazdan çıktıktan sonra bir şekilde toprağa bağlanmasıdır. Zira bu durumda dönüş akımının tamamı RCD üzerinden geçmeyip az da olsa bir kısmı devresini topraktan tamamlayacağından cihaz içinden geçen akımda dengesizlik olur ve cihaz açma yapar.


Şekil 10. Çapraz bağlantı yapılmış Nötr ve Faz Hatları

Şekilde görülen hatalar ekseriya eski veya mevcut tesislerde sistem bağlantıları kontrol edilmeden ve gerekli düzenlemeler  yapılmadan RCD takılmasında oluşur. Hatta  mevcut panoda RCD cihazını takacak yer bulunamazsa sigorta iptal edilerek yerine sadece  RCD cihazının takılmasına bile rastlanır.

6.3-Nötr-Toprak Bağlantısı

Tesislerde görülen genel hatalardan biriside PE iletkeninin RCD cihazının çıkşında yani yükün çekildiği tarafta nötr hattına veya nötr barasına bağlanmasıdır. Bu gibi hatalardan sakınmak için aşağıda şekil 11 ve 12  de görüldüğü gibi tesis bağlantıları yapılmalıdır.




Şekil 11.  1F+N+PE  3 hatlı 1-fazlı sistemde RCD ile koruması yapıldığında  sistemin doğru bağlantısı

Genellikle bir tüketici çıkışı  için bir RCD kullanılması seçicilik için tavsiye olunur.Ancak maliyet problemi olduğu durumlarda şekilde görülen bağlantıya uymak kaydıyla birkaç tüketici için tek bir RCD kullanılabilir.



Şekil 12.  3-Faz+N+PE 5 hatlı sistemde seçici koruma amaçlı yapılan RCD Bağlantıları

Çıkış yüklerine bağlantılarda her bir RCD çıkışında bağımsız bir nötr ve faz bağlantısı tesis edilecek , nötr çıkışları ne birbirleri arasında ve nede Nötr barası ve PE barası ile  iletken vasıtasıyla koprülenerek irtibatlandırılmayacaktır.

Nötr iletkeni ile PE iletkeni arasındaki hatalı izolasyon RCD cihazları tarafından koruma yapılan tesislerde en önemli problemlerin başında gelir. Nötr –toprak hataları sebebiyle sürekli açma olayının farklı iki sebebi vardır.

- Nötr akımı birisi RCD cihazının nötr kutbu üzerinden diğeride PE iletkeni vasıtasıyla toprak üzerinden olmak üzere iki ayrı yola bölüneceğinden RCD içindeki faz iletkeninden geçen akımla nötr akımı birbirini dengelemeyeceğinden dolayı cihaz açma yapar.

- Alçak Gerilim sistemlerinde 1- fazlı yüklerden dolayı  3 fazın dengeli yüklenmesi  pratik olarak mümkün değildir. Bu sebeble nötrden geçen akımlardan dolayı nötr küçükte olsa gerilim meydana gelmektedir.

Eğer bağlantılar şekil 11 ve 12 da görülen şekilde yapılmayıp Nötr ile PE iletkeni  cihazın yük çıkış tarafında birbirleri ile bağlanırsa iletkenlerin direncinin de çok  küçük olmasından dolayı nötrde çok küçük değerde gerilimimin olması   durumunda  bile nötr ile toprak arasında teşekkül eden devreden akan akım  dolayısı ile cihaz  çıkışına bağlı  herhangi bir elektrikli ev aleti olmasa dahi RCD  cihazı sürekli açma yapar.

Benzer bir hatada RCD cihazından çıkan nötr hattının gerek iç tesisattaki buat larda PE iletkeni ile karıştırmak suretiyle birleştirilmesi veya kullanılan cihaz üzerinden topraklanmasıdır. Bu durumdada RCD cihazı sürekli açma yapar.

6.4- Şebeke Nötründe Üretilen 3.Harmonik Akımları

Şebekeye bağlı deşarj lambalı armatürler, kesintisiz güç  kaynakları , Bilgisayarlar ve elektronik cihazlar gibi lineer olamayan yükler bilindiği üzere şebekeye harmonik akımlar verirler.

Özellikle bu cihazların ürettiği 3.harmonikler nötr hattını 3. harmonik akımları ile yükler. Söz konusu 3. harmonik akımlarından dolayı RCD içerisindeki  akım dengesi bozulacağından sistemde herhangi bir arıza olayı olmasa dahi cihaz açma yapabilir.

Bu sebeble RCD cihazlarının çıkış yükleri tarafında  korunacak cihazın üreteceği harmonik miktarına göre uygun açma eşik değerli(30mA ,300 mA ) cihaz seçilmesi gerekmektedir.

Cihaza bağli nötrden oldukça büyük bir 3.harmonik akımı geçmesi durumunda üzerinde 3.harmonik tutucu filtre elemanı bulunan RCD cihazları kullanılır.

6.5 – TN-C Sistemler
 
Bilindiği üzere TN-C sistemlerde koruma iletkeni olarak aynı zamanda nötr iletkeni olan PEN iletkeni kullanılmaktadır. 3-fazlı alçak gerilim şebekelerinde bir fazlı yüklerden dolayı sistemin tamamen dengeli yüklenmesi mümkün olmamaktakta ve hayati tehlike olmamasına rağmen dengesiz akımlardan dolayı PEN iletkeni gerilim altında kalmaktadır. PEN iletkeni prizlerin toprak klemenslerine  ve korunacak cihazların metalik gövdelerine bağlandığından  ya prize bağlı cihaza insan temas ettiğinde veya cihazlar zemine yerleştirildiğinde gerilim altindaki Pen iletkeni devresini transformatorun nötr topraklaması üzerinden tamamlayan  devre üzerinden akım akıtacak ve bu akım RCD cihazının açma eşik değerine ulaştığında cihazda herhangi bir arıza olmamasına rağmen açma yapacaktır . Örneğin Nötr hattı 10 V gerilime haiz olsun ;  zemine yerleştirilen cihazın geçiş direnci 100 ohm olsun  devreden akan akım I = 10V / 100ohm = 100 mA > 30 mA olacak ve RCD cihazı sürekli açma yapacaktır. Bu nedenle TN-C sistemlerde RCD cihazı kullanılamaz.

TN-C-S sistemlerde ise PEN iletkeni panonun çıkış fiderlerinde kullanılmayıp , sadece panonun enerjı giriş tarafında PEN barasına bağlanacaktır. (Bak. Şekil 12)

7. RCD ile Korunan Sistemde Hatanın Bulunması

Aşağıda verilen diyagram iki tip problem için hatanın nasıl bulunacağını açıklar

- RCD fasılalı veya sürekli açma vermesi ve cihazın reset edilememesi
- Cihazın test butonuna basıldığında açma yapmaması

  Fasılalı veya Sürekli Açma Durumu




RCD Cihazının Test Butonunun Çalışmaması durumu


NOT:

Hata yeri aranırken göz önüne alınması gereken hususlar.

- Nötr ve PE hatları ve bağlantıları arasında tesisat yapılırken bunlara ait klemensler üzerinden veya kullanılan cihazlarda ve hatta prizler üzerinden dikkatsizlik, kötü işcilik vs sebeblerden dolayı temas veya sistemi etkileyecek düşük izolasyon değeri olabilir.

- Mevcut tesislerde ve zamanla ,yeni tesislerde dikkatsızlik ve kötü işcilik sebebiyle bağlantı terminallerinde nem ,tozlanma kötü izolasyonlu malzeme kullanımından dolayı ya kısa devre şeklinde veya düşük izolasyonlu temaslar gerçekleşebilir.

- Özellikle konuya tam vakıf olmayan personel tarafından hata bulunmaya çalışılırken kısa devre testinde uygulanan metodlardan birisi olan multimetrenin buzzer kademesi kullanılır fakat 3-5 megaohm gibidüşük izolasyon değerinde multimetre kısa devre ikazı yapamıyacağından kontrolu yapılan devrenin sağlam olduğuna kanaat getirilir. Halbuki RCD cihazları kısa devre olmayan ve  devrenin 7 kohm düşük izolasyon direnç değerinde hemen 10 kohm gibi düşük izolasyon direnci değerlerinde belirli bir süre sonunda açma yapabilen cihazlardır. Özelikle gerek nemli ve tozlu ortamlarda zamanla prizlerin içine bu gibi izolasyonu bozucu maddelerin sızması ile gerekse tesis yapılırken gereken itinanın gösterilememesi nedeniyle iç bağlantılarının gevşek yapılması ve gerekse kullanım sırasında geçici aşırı yüklenme ve diğer sebeblerden dolayı ısınma meydana gelmesi  priz iç bağlantıları arasındaki izolasyonu sağlayan malzemenin izolasyon direncinin çok düşmesine yolaçar.

- Yukarda söz konusu edilen sebeblerden dolayı RCD ile korunan devrelerde hata aranırken hatalı bağlantı kontrolları yapıldıktan sonra Bu cihazla korunan devrelere ait Faz iletkenleri ile nötr ietkenleri arasında ve Nötr iletkenleri ile PE iletkeni ve toprak arasında izolasyon testi yapılmalı ve izolasyon direncinin değeri ölçülmelidir.

- Söz konu iletkenler arasındaki izolasyon direnç değeri  40 kohm’un üstünde olmalıdır . Bu değerden az izolasyon direncine haiz devrelerde kullanılan gerek iletken gerekse bağlantı cihazları değiştirilerek  hata giderilmelidir.

- Kısa devre testi yapılarak arıza bulunamayıp sonunda ya sebebi anlaşılamadı veya teori ile pratik birbirine uymaz denilen safsata mantığına kapılıp izolasyon testi yapılmadan RCD kullanımını iptal etmek son derece sakıncalı bir harekettir. Zira bu izolasyon direncinin değeri zamanla çok daha düşecek miliamper mertebelerinden 5-10 amper seviyesine çıkacaktır. Eğer RCD cihazıyla korunmayan devrede,devreyi koruyan sigortanın değeri 20 amper ise devrenin herhangi bir yerinde meydana gelen  kaçak akımdan dolayı açma yapmayacak ve sonuçta anlaşılamayan sebebten dolayı elektrik kontağından çıkan yangına maruz kalınacaktır. Örneğin 20 A nominal akım değerin de sigortanın koruduğu devrenin herhangi bir yerinde izolasyon direncinin 100 ohm değerine kadar düştüğünü kabul edelim. Bu direnç üzerinden geçen akım 220 Volt faz-nötr gerilim değerinde 2,2 A olacaktır. Direnç üzerinden sarf edilen güç ise 100x(2,2)2 = 484 Watt olacaktır. Koruma amacıyla konulan sigorta açma yapmayacaktır.  Dikkat edilirse bu güç aşağı yukarı 500Watt gücünde elektrik ocağının vereceğı ısıya eşit bir ısınma meydana getirir. Sonuç  eğer RCD kullanılmamışsa hatalı yerde baş gösteren sebebi anlaşılamayan elektrik kontağından çıkan yangın olacak ve sigorta izolasyon direncinin değeri sigorta açma akım değerini verecek miktara düşünceye kadar devreyi açmayacaktır.

- Anlaşılması gereken diğer bir durumda ; RCD cihazlarının İnsan hayatını tehlikeli elektrik şoklarına karşı  koruması yanında devrelerin izolasyon kontrolunuda yaptığıdır. Bu sebeble RCD cihazının  tesis edildiği sistemlerde cihazın sürekli veya fasılalı bir şekilde açma  yapması durumunda RCD ile korunan devrelerle birlikte , bu cihaz tarafından  korunmayan diğer devrelerin izolasyon direncinin değeride mutlaka izolasyon testi yapılarak tesbit edilmesi gerekir.

- Bütün bunlarla beraber yani devre izolasyonunun tatmin edici seviyede olduğu ve devre bağlantılarının uygun olduğu sistemlerde RCD cihazında açma olayları görülür. Özellikle bankalar iş yerleri gibi yerlerinde şebekeyi lineer olmayan yüklerle yükleyen elektronik balastlı deşarj lambalı armatürler,bilgisayarlar ve bunlara bağlı kesintisiz güç kaynakları veya elektronik cihazlar sıkca kullanılmasından dolayı bunların meydana getirdiği 3. harmonık akımlarının varlığı sebebiyle sistemde herhengi bir arıza olmadığı halde RCD açma yapar ve kontolu yapan kişi saf sinus eğrisi efektif değerine göre dizayn ve imal edilmiş klasik ölçü cihazı kullandığı için bu durumu teşhis ve tesbit edemez.

 Bu gibi durumlarda harmonik değerlerininde birlikte ölçebildiği alternatif akımın şebekedeki mevcut dalga şekline göre ölçüm yapabilecek şekilde dizayn ve imal edilmiş ölçü aletleri kullanmak gerekir.

8. Tüketicinin Eğitimi

RCD nin tesis edilmesinden azami faydayı sağlamak için aşağıda belirtilen hususların tesisi yapan yetkili tarafından açıklaması yapılmalı ve öğretilmelidir.

- RCD cihazı ana kesici gibi yükte açma/kapama cihazı olarak kullanılamaz. Devreye alınacak cihazlar arızada kapatma riskinden dolayı RCD kapatıldıktan sonra aynı devre  üzerindeki anahtarlar vasıtasıyla devreye alınmalıdır.

- RCD cihazının akım taşıma değerleri ve açtırma değerleri hakkında gerekli bilgilendirme yapılmalıdır.

- RCD cihazı korunması gereken devrenin koruma sistemini mükemmeleştirir, ancak kısa devre ve aşırı yüke karşı koruma cihazlarının yerini alamaz. Bu nedenle koruma sisteminde diğer koruma cihazları ile birlikte kullanılması zorunludur.

- İyi yapılan bir tesiste ve iyi kullanım şartlarında olan elektrikli ev aletlerinde RCD açma yapmaz veya nadiren açma yapar.Bununla beraber  üç aylık süreyi geçirmemek kaydıyla test butonuna basarak cihaz  belirli aralıklarla test edilmelidir.

- RCD cihazı test uygulaması haricinde açma yapar ve cihaz reset edilemezse kullanıcı aşağıdaki işlemleri uygular.

• Kesicilerin hepsi devre dışı edilir,veya anahtarlar açılır sigortaların hepsi sökülür.
• Gerilimsiz durumda RCD kapatılır.Eğer bu durumda cihaz reset edilemiyorsa konuyu bilen bir elektrik teknisyeni çağrılır.
• Cihaz reset edilip kapatılabiliniyorsa ; ana kesici veya sigortadan başlayarak kademe kademe ve sıra ile herbir devre enerjilendirilir. Hangi  kesici kapatıldiğında veya hangi sigorta takıldığında cihaz açma yapıyorsa  o devre hatalı olabilir.
• Hata ihtimali olan çıkışın devresi açılır  ve diğer tesis çıkışları enerjilendirilir.
• Hata ihtimali olan devre çıkışına bağlı elektrikli aletlerin hepsi prizlerinden çıkartılır.
• Söz konusu olan çıkışa ait RCD cihazı kapatılır, eğer RCD açma yapıyorsa ilgili devrede bir izolasyon hatası vardır ve konuya vakıf elektrik teknisyeni çağrılır.
• Açma yapmıyorsa elektrikli aletler teker teker devreye alınır, devreye alındığıda RCD cihazına açtırma yaptıran alet sökülerek tamir edilmek üzere elektrikciye teslim edilir.
  
  9. SONUÇLAR

- Gerek insan hayatı koruma açısından , gerekse tesislerde izolasyon hatası nedeniyle oluşabilecek yangınlara karşı etkili olan RCD cihazlarının kullanımını şart koşmak  gerekir.

- Enerji bakanlığı tarafından konut girişlerine takılması şartnamelerde yer almasına rağmen özellikle eski konutların aşağı yukarı hepsinde ve yeni konutların pek çoğunda  RCD cihazı gerek yanlış bağlantılar gerekse izolasyon hataları sebebiyle ya sürekli veya kısa fasılalarla açma yaparak enerji kesilmesine sebeb olmakta . Kontrol için gelen elektrikci ise sadece kısa devre testi yapmakla yetinerek devrenin hatasız olduğuna kanaat getirmekte veya RCD cihazının arızalı olduğunu yada teori ile pratik birbirine uymaz  mantığıyla RCD  cihazının giriş ve çıkışı arasını by-pass ederek veya cihazı sökerek cihazın kullanımını iptal etmektedir.

- Bu sebeble yeni yapılan konutlarda elektrik iç tesisatının izolasyon direnç değeri test edip tesbit edilmeli ve diğer bağlantı  testlerinin yapılmasından sonra RCD cihazlarının çalışıp çalışmadığı kontrol edilmeli  sonra enerji kullanımına izin verilmelidir.

- Bundan sonra peryodik aralıklarla yukarıdaki bölümlerde açıklanan açıklanan testler yapılarak enerji kullanım güvenliği kontrol edilmelidir.

- Eski konutlarda aynı kontrollar yapılarak tesis izolasyon seviyesi gerekirse tesisatı yeniliyerek RCD kullanımı ve Enerji kullanım güvenliği sağlanmalıdır.

- Ülkemizde sıva altı tesisat NYA kablo ile ve kalitesiz PVC boru içerisinden birkaç linye hattı geçirilerek yepılmaktadır. Boru içinden bu kablolar geçirilirken kablo izolasyonu tahrip olmakta birkaç linye hattı bir boru içinden geçirildiğinden herbir linye hatlarına ait nötr iletkenleri birbirine karıştırılmakta ve bu nedenle konut girişinde bulunan pano üzerindeki RCD bağlantılarında bağlantı hataları meydana gelmekle birlikte izolasyonun tahrip olmasından dolayıda izolasyon dirençlerinde zayıflamalar olmaktadır. Bu sebeble iç tesisat yapılırken her bir tesisat borusundan ayrı bir linye geçirilmeli ve kullanılan kablo dış kılıfa haiz NYY veya NYM kablo olmalı ve bu suretle bağlantı karışıklığı ve izolasyon hatası olmayan devreye RCD nin  tesis edilmesi gerçekleştirilmelidir. 

- Sistemde 3. harmonik akımlarının varlığı göz önüne alınarak nötr iletkenin kesiti faz iletkene ait  kablonun kesiti hangi değerde olursa olsun en az faz iletkeni  kesitinde olmalıdır.   Hatta ana dağıtım panolarını besleyen hatların nötr iletkeni toplam 3.  harmonik  akımlarından dolayı  gerekli kontrollar ve hesaplar yapılarak  nötrden geçen  akımlar faz iletkeninden geçen akım mıktarından fazla olabileceği ihtimaline karşı  eğer 3. harmonik filtresi kullanılması düşünülmezse mutlaka nötr iletken kesiti bu  akımları taşıyabilecek kapasitede faz iletkeninden büyük seçilmelidir

Hazırlayan : Turgut Odabaşı