1. Ses Katının Yapısı
1.1. Ses Katının İşlevi
Ses katının görevi, verici tarafından modülasyona tabi tutulmuş yüksek frekanslı sinyallerden ses taşıyıcı sinyalini resim taşıyıcı sinyallerinde ayırıp demodülasyon işlemini ile taşıyıcı sinyallerden ses sinyallerini ayırıp, insan kulağının duyabileceği seviyeye indirir ve hoparlörden sesin çıkmasını sağlar.
Televizyon sistemindeki ses katı; ses ara frekans amplifikatörü, FM demodülatörü ve ses frekans amplifikatöründen meydana gelmiştir. Ses katı, yapı olarak televizyon markalarına göre değişiklikler gösterse de çalışma prensibi olarak çok fazla değişiklik göstermez.
Televizyon yayın sisteminde ses ve resim işaretleri, verici tarafından birlikte gönderilir. Televizyon alıcısında bir noktaya kadar birlikte işlenir. Bu noktadan sonra ses ve resim işaretlerinin ayrılmaları gerekir. Ses ve resim sinyallerinin demodülasyonunda iki yöntem kullanılır.
- Ses ve resim sinyallerinin TV alıcısında tuner katı çıkışında ayrı ayrı ses ve resim ara frekans devrelerinde yükseltildikten sonra demodülasyon yapılır. Bu tür TV alıcılarına ayrık sesli (split sound) televizyon denir.
- Ses ve resim işaretleri birlikte resim ara frekans devrelerinde yükseltildikten sonra resim dedektör çıkışında ses ara frekans değeri elde edilir. Bu tür televizyon alıcılarına ara taşıyıcılı (intercarier) televizyon alıcısı denir.
1.2. Ses Katının Blok Şeması
Şekil 1.1: Ayrık ses (Split Sound) yöntemi
Şekil 1.2: Ara taşıyıcılı (Intercarrier) yöntem
1.3. Ses Ara Frekans Devresi
Ses ara frekans devresinin görevi, resim ara frekans devresinden iletilen 5,5 MHz’lik ses ara frekans işaretini yükseltmektir.
Şekil 1.3’te TBA120 entegresi ile yapılmış ses ara frekans amplifikatörü görülmektedir. TBA120 entegresi, yapısında geniş bantlı bir yükselteç ve çarpmalı demodülatörü içermektedir. Resim ara frekans amplifikatöründen alınan 5,5 MHz’lik ses ara frekans işareti bir LC bant filtresi üzerinden entegre girişine uygulanır. Entegre yapısındaki demodülatör ile L3 endüktansı 5,5 MHz’e akortlu olduğundan entegre çıkışından ses frekans işareti alınır. Potansiyometre ses frekans işaretinin genliğini ayarlar. C1 ve C2 kondansatörleri frekans modülasyonunda gerekli yüksek frekanslı işaretlerin bastırılması işlemini yerine getirir.
Şekil 1.3: TBA 120 ses ara frekans devresi
1.4. Ses Dedektör Devreleri
TV alıcılarında dedektör katı 5,5 MHz’lik ses ara frekans işaretinden alçak frekanslı ses frekans işaretlerini ayırmaktır.
Şekil 1.4: Ses dedektör sistemleri
Şekil 1.4’deki ses dedektör sistemi renkli televizyon alıcılarında kullanılır. Bu sistemde resim dedektör katından önce 33,4 MHz’lik kapan devresi kullanılarak ses işaretinin resim dedektör devresine ulaşması önlenmiş olur. Devrede kullanılan 5,5 MHz’lik filtreler, seramik filtrelerdir.
Ses dedektör devreleri, hepimizin FM alıcılarından tanıdığımız oran dedektörü, faz dedektörü ve sayıcı diskriminatörü televizyon alıcılarında da kullanılmaktadır. Televizyon yayın prensibinde ses için frekans modülasyonu kullanılmaktadır.
FM alıcılarda olduğu gibi televizyon alıcılarında da ses dedektör katından önce devresi kullanılarak gürültü sinyalleri yok edilir. Şekil 1.5’de ses dedektör devresine örnek olarak oran dedektör devresi çizilmiştir.
Şekil 1.5: Oran dedektörü
Dedektör katı ayrı bir kat gibi görülmesine rağmen TV alıcılarında genellikle ses ara frekans ve dedektör katı aynı entegre devreleri içerisinde bulunur.
Şekil 1.6: Dekoder devresi
Şekil 1.6’daki devrede TAA380 entegresi ile yapılmış yapısında ses ara frekans ve dedektör katını bulunduran örnek bir devre verilmiştir. Entegre yapısında diyotlar ve oran dedektörü için gerekli devre elemanları ve bir AF ön yükselteç katı bulunur. Devrede son ara frekans amplifikatör katı ile demodülatör arasına bir oran filtresi konulmuştur. Oran filtresi dış devreye bağlıdır.
1.5. Ses Frekans Amplifikatör Devresi
TV ses frekans amplifikatörü, dedektör katında ses taşıyıcısından ayrılan alçak frekanslı ses işaretlerini istenilen güçlerde yükseltir ve hoparlörden sesin çıkmasını sağlar. Günümüzde çok çeşitli ses frekans amplifikatörleri kullanılmaktadır. Ses frekans amplifikatörleri, mono ve stereo ses frekans amplifikatörleri olmak üzere iki türlü yapılırlar.
Şekil 1.7: TDA 2611A ile yapılmış mono ses frekans amplifikatörü
Şekil 1.7’de TDA 2611A entegresiyle yapılmış mono ses frekans amplifikatörü görülmektedir. Bu devrede ses ve ton ayarları 1MΩ’luk logaritmik potansiyometreler ile yapılmaktadır.
Şekil 1.8’deki devrede ise TDA 4925 entegresi ile yapılmış stereo ses frekans amplifikatörü görülmektedir. Bu entegre yapısında iki komple kuvvetlendiriciyi içermekte olup, az sayıda dış eleman bağlanması nedeni ile çok yönlü olarak kullanılabilir. Her bir kuvvetlendiricide bulunan termik koruma düzeni ile çıkış transistörlerinin termik açıdan aşırı yüklenmelere karşı korunmuştur.
Şekil 1.8: Stereo ses frekans amplifikatörü
1.6. Tek Bir Yapı İçerisinde İmal Edilen Ses Ara Frekans ve Ses Frekans Amplifikatörleri
Bir televizyon alıcısında bulunan ses katı İntermetall firmasının üretmiş olduğu TDA 1035 entegresi ile daha da basitleştirilmiştir. şekil 1.9’da TDA 1035 entegresi ile yapılmış ses katı devresi görülmektedir. Devrenin çalışmasını daha kolay anlayabilmek için entegrenin yapısındaki katlar da gösterilmiştir. Entegre; frekans modülasyonlu ara frekans işaretleri için bir limitör devresin bir çarpmalı demodülatörü, elektronik ses şiddeti ayarı yapan bir devre ile beraber bir ön kuvvetlendiricisi, sürücü katı ve seri push-pull bir çıkış katı bulunan komple bir ses frekans amplifikatörünü içermektedir. Ayrıca VCR için bir ses frekans çıkışı bulunur. Devre, çok az sayıda dış devre elemanını bulundurmaktadır.
Şekil 1.9: Tek yapı altında imal edilmiş ses katı
1.7. Televizyonlarda Kullanılan Hoparlörler
Televizyon alıcılarında kullanılan hoparlörlerin, diğer seslendirme cihazlarında kullanılan hoparlörlerden çalışma prensibi olarak farkı yoktur. Sadece hoparlörde oluşan manyetik alandan dolayı resim tüpünde renk bozulmalarının önüne geçmek amacıyla hoparlörün mıknatıs kısmı yalıtım yapılıp renk bozulmaların önüne geçilmiştir.
Resim 1.1
Televizyon alıcısında hoparlör seçerken şunlara dikkat etmeliyiz.
- Hoparlörün toplam gürültüsü küçük olmalıdır (diyafram devintisi 2 mm’den küçük olmalı).
- Frekans/güç eğrisi düzgün geniş olmalı (konuşma için:200- 7000 Hz/ konuşma netliği için 3000 Hz.de tümsek olmalı).
- Güç dönüştürme verimi yüksek olmalı.
- Yüksek seslerde ve güçlerde hoparlör hasara uğramamalıdır.
- Sağlam olmalı.
- Birim güce isabet eden maliyeti düşük olmalı.
- Çıkış gücünün en az 1,5 katı fazla güçte olmalı.
- Ses çıkış katı ile aynı empedansa sahip olmalıdır (maksimum güç teorisi).
Günümüzde televizyon alıcılarında daha kaliteli ve yüksek ses verebilen alıcıya dışarıdan bağlanan ev sinema sistemleri geliştirilmiştir.
Resim 1.2: Ev sinema sistemleri
2. Ses Katı Arızalarının Tespiti
Televizyon alıcılarında ses katı arızaları tespitinde ilk önce arızanın neden kaynaklandığının tespitinin yapılması gerekir. Ses katında arızaların sebebi beslemeden, hoparlörden, entegreden ya da kondansatörden olabilir. Bu arızaların türüne göre arıza takibi yapılmalıdır.
Ses katında şu şekilde arızalar olabilir.
- Ses tamamen yok.
- Ses var ama parazitli.
- Ses var ama ses seviyesi yeterli değil.
- Ses zamanla azalıp çoğalıyor.
Bu arızalardan en çok karşılaşılanı 1. sırada verdiğimizdir. Arıza tekniklerinden en önemlileri aşağıda sıralanmıştır.
- Yeterli besleme var mı?
- Çıkış elamanı (bizde hoparlör) sağlam mı?
- Soğuk lehim arızası olabilir mi? (Hafif vurduğunuzda ses geliyorsa veya gidiyorsa kırık veya lehim hatası vardır.)
Televizyon alıcılarında arıza tespitinin en kolay yolu, televizyon şemalarından faydalanmaktır. Televizyon şemalarında ölçüm noktalarında bulunması gereken gerilim değerleri ve sinyal şekilleri şema üzerinde belirtilmiştir. Bu bilgilerden yararlanıp ölçüm noktalarındaki gerilim ve sinyal şekillerini ölçerek arıza hakkında fikir sahibi olabiliriz.
Şekil 2.1: Ses katında arıza tespiti
Pin No -- Ölçülecek Değer
1 -- 28 Volt
2 -- 2,2Vp-p 1KHz 13,2VDC 14,2V Mute
3 -- 0V
4 -- 0V
5 -- 0V
6 -- 0V
7 -- 1,25 V
8 -- 0V
9 -- 0V
Tablo 2.1: TDA 2611 Entegresinde pin uçlarındaki gerilim değerleri
Şekil 2.1’deki ses amplifikatörünün pin uçlarında bulunması gereken gerilim değerleri Tablo 1’de verilmiştir. Bu bilgilerden faydalanıp arızanın nereden kaynaklandığı hakkında bilgi sahibi olabiliriz.
2.1. Arızanın Tespiti
Arıza tespiti, arızanın nereden kaynaklandığına dair bize fikir verebilir. Buradan da arızanın çıkış sebebi ve giderilmesini sağlayabiliriz.
Resim 2. 1
Arıza–1:Ses yok.
- Hoparlörün sağlamlığını kontrol ediniz. Bunu yaparken enerjiyi kesmelisiniz.
- Hoparlör kablosunu kontrol ediniz.
- Ses çıkış entegresinin besleme gerilimini ölçünüz. Yeterli değil ise güç katına bakınız.
- Ses giriş katına (bas ucu) dokunarak bas sesi alınız. Bas sesi varsa sesçıkış katı sağlamdır.
- Gerekirse entegreyi değiştiriniz.
- Ses entegresinde mute (susturma) özelliği varsa mute konumunda kalmış olabilir. Mute ucunu kontrol ediniz.
Arıza–2:Ses az.
- Başka bir hoparlör bağlayarak sesi kontrol ediniz.
- Ses amplifikatörünün beslemesine bakınız.
- Hoparlöre seri bağlı çıkış kondansatörünü kontrol ediniz.
- Gerekirse entegreyi değiştiriniz.
Arıza–3:Ses gelip gidiyor.
- Soğuk lehim olabilir, hat ve lehimleri kontrol ediniz.
- Kondansatörlerde sızıntı olabilir.
- Ses besleme gerilimi değişiyor mu? Ses değişim anında gerilim ölçerek bakınız. Eğer değişiyorsa değişimin kaynağını güç katına arayınız.
Arıza–4:Seste parazit var.
- Ses çıkış katındaki kondansatörleri kontrol ediniz. Özellikle elektrolitik kondansatörler değer kaybederek gürültüye sebep olabilir.
- Ses kontrolü potansiyometre ile yapılıyorsa sprey sıkarak temizleyiniz. Gerekirse değiştiriniz.
Arıza–5:Ses artırıldığında gürültü ortaya çıkıyor.
- Hoparlörü test ederek işe başlayınız.
- Çıkış kondansatörü değer değiştirmiştir. Söküp ölçünüz.
- Ses IF devresindeki kondansatörler sızıntı yapıyordur.
- Besleme güç artınca yetmiyor olabilir. Beslemeyi kontrol ediniz.
Arıza–6:Görüntüdeki ışık artınca ses bozuluyor.
- Ses IF katındaki kondansatörlerine bakınız.
- Ara frekans entegresi bozulmuş olabilir.
- Işık fazla açılmıştır. Besleme yetersiz kalıyor olabilir. Işığı kısınız.
Arıza–7:Ses bir müddet sonra kesiliyor.
- Ses çıkış katı ısınıyor olabilir. Temas ile kontrol ediniz.
- Ses besleme gerilimi fazla olabilir dolayısı ile ses katı kendini korumak için sesi kapatabilir.
- Ses gerilimi azalıyorsa besleme gerilimini kontrol ediniz.
- Ses katı, mute konumuna geçiyor olabilir.
Arıza–8:Ses, ayar yapmıyor.
- Ses kontrol devresi potansiyometresi ile yapılıyorsa orta ucundaki bas ses var mı? Varsa sesi potansiyometre ile ayarlamaya çalışarak potansiyometresinin kontrolünü yapınız.
- Elektronik kontrollü ise elektronik ses şiddetine (volume) ait gerilimini ölçünüz. Ses azalıp çoğaldığında ayar geriliminin de değiştiğini görünüz. Aksi hâlde arızayı bu noktada arayınız.
Yukarıda belirtilen arızalar, ses katındaki arızaların neden kaynaklandığı hakkında bize bilgi verebilir. Bu bilgiler ışığında arızanın hangi elemandan kaynaklandığını bulabiliriz,
2.2. Arızanın Giderilmesi
Arıza tespit edildikten sonra arıza giderilirken aşağıdaki hususları dikkat etmeliyiz.
- Devre elemanını değiştirirken enerji altında çalışmayınız.
- Elemanları sökerken hatların ve diğer elemanların zarar görmemesini dikkat ediniz.
- Elemanları lehimleme yaparken fazla ısıdan zarar görmemesine dikkat ediniz. Bunun için tercihen düşük güçlü veya ayarlı havya kullanınız.
- Soğuk lehim veya kırık hat olmamasına dikkat ediniz.
- Entegrelerin aynı seriden olmasına dikkat ediniz. Marka farkı da bazen etkili olabilir.
- Elemanların aynı değerde olmasına dikkat ediniz.
- Kondansatörleri ölçerken yüksek direnç kademesini kullanınız. Tercihen analog ölçme yapanı kullanınız.
- Şema üzerindeki değere yaklaşık ise doğru kabul ediniz.
- Kesinlikle ara frekans IF transformatörünün ayarı veya Tunerdeki ayarlarla oynamayınız.
- Soğutucu takılmış bir elamanı denemek için de olsa soğutucusunu takmadan çalıştırmayınız.
- Zaman içinde tekrar eden arızalar için tamir sonrası test süresini uzatınız.
- Entegre bacakları gibi yakın pinli olan elamanları lehim sonrası pin aralığını iyice temizleyiniz.
- Lehim sonrası gerekirse tiner gibi temizleme aracı ile temizleyiniz.
